در بين مرداني که براي دفاع از مشروطيت و حقوق ملت دست به شمشير برده و آنرا پس از استبداد صغير دو مرتبه بازگردانيدند ، ستارخان سردار ملي ، مقام اول را دارد ؛ بحق او قهرمان مشروطيت ايران است .

ستارخان پيش از مشروطيت از لوطيان تبريز بود . لوطيان تبريز از قديم طبقه خاصي را تشکيل ميدادند و اخلاق و عادات بخصوصي داشتند . با حکومت و مأمورين دولت هميشه مخالفت مي نمودند ؛ چنانکه در عصر شاه طهماسب صفوي عده اي از آنان در عصيان طغيان نمودند و به مجازات رسيدند . پس از بروز اختلاف بين متشرعه و شيخيه ، لوطي ها نيز دو دسته شدند و به مخالفت همديگر برخاستند . اعمال و رفتار آنان مورد توجه طبقات مردم بود. محمدامين خياباني ديواني به زبان ترکي درباره وقايع لوطي هاي تبريز سروده که در عهد نادرميرزا مؤلف "تاريخ تبريز" با وصف چند دفعه چاپ کمياب بوده است . ستارخان از لوطيان بومي نبود ، بلکه اصل او از قراجه داغ و از ايل محمدخانلو بود . خود به شيخيه اعتقاد داشت و روزگاري در اطراف شهر به سر مي برد . پنهاني به مشهد رفته و برگشته بود . ( تولد : 1247 در قاراداغ جانعلی کندی ؛ وفات : 1293 در شاه عبدالعظیم )

ستارخان پس از اعلام مشروطيت به شهر آمد و به اسب فروشي اشتغال ورزيد و سپس جزو مجاهدين مسلح گرديد . پس از بمباردمان مجلس ، دعوت انجمن ايالتي آذربايجان را که خود را به دنيا جانشين مجلس بمباردمان شده معرفي مي کرد ، قبول کرد . در محله اميرخيز با قواي دولتي جنگ نمود . با وصف شکست مجاهدين و سست شدن آنها ، وي استقامت به خرج داد و تسليم نشد و محله اميرخيز را به تصرف قشون دولتي نداد . وقتي بر ايران گذشته است که مشروطيت فقط در محله اميرخيز تبريز وجود داشت و همه جاي ايران در دست پادشاه مستبد بود .

ژنرال قونسول روس به وي بيرق روسيه داده و تضمين مي کرد که اگر تسليم شود از تعرض محمدعلي شاه مصون باشد ، اما او قبول نکرد . آنقدر مقاومت کرد تا مجاهدين محلات ديگر به جنبش آمدند و قواي دولت را عقب راندند . اين مقاومت به محمدعلي شاه معلوم ساخت که بلوای تبريز امري جدي است و ممکن است کار آن بلوا بالاتر گيرد و کار به جاهای باريکتر بکشد . اين بود که عين الدوله را به محاصره تبريز فرستاد و از عشاير و خوانين نفر و اسلحه خواست . ستارخان بدواً اردوي ماکو را منهزم نمود و بعداً عين الدوله را عقب نشاند و بر تبريز مسلط شد . پس از آن ، به زور از مردم اعانه خواست و مرتکب بعضي اشتباهات شد و مردم را ناراضي نمود . (موضوع اعانه جمع کردن ستارخان مربوط مي شود به خبردار شدن انجمن تبريز از بمباردمان مجلس و احتمال کودتا بر عليه مشروطيت نوپا . نخستين اقدام انجمن پس از اطلاع بر اين موضوع ، پس از ارسال تلگرافها به ساير شهرها ، درصدد اعزام نيروی مسلح به تهران درآمد . به دنبال اين تصميم دفتر اعانه اي براي تأمين هزينه اين اردوکشي داير گرديد.)

پس از آنکه قشون روس وارد تبريز گرديد ، وي به شهبندري عثماني (قونسولخانه) پناه برد و بالاخره به طهران رهسپار شد. در پايتخت مشروطه پذيرايي گرم و باشکوه از وي به عمل آمد . ستارخان با شاه و نايب السلطنه در يک کالسکه نشسته ، با جلال تمام وارد شهر گشت و در باغ اتابک منزل گرفت .

چون پس از فتح تهران به دست مليون ، احتياجي به وجود مجاهدين نبود و اين جماعت با در دست داشتن اسلحه امنيت پايتخت را متزلزل مي کردند ، دولت مشروطه بر آن شد که اسلحه مجاهدين را جمع کند . مجاهدين تهران به منزل ستارخان سردار ملي جمع شده ، بناي مقاومت را گذاشتند . در نتيجه تيراندازي ها تيري به پاي او اصابت کرد و (بدين گونه پايي که در صحنه هاي آتش و خون دليرانه و بي تزلزل گام زده بود با تير دولت انقلابي از رفتار باز ايستاد و بنا به قول احمد کسروي "بدينسان يگانه قهرمان آزادي از پا درافتاد" - تاريخ هيجده ساله ، ص 143) مجاهدين مغلوب شدند . در اثر آن تير مزاج ستارخان عليل شد . مرگ سردار ملي را عصر روز سه شنبه 25 آبانماه 1293 خورشیدی مطابق به 28 ذيحجه 1332 قمري نوشته اند . سردار هنگام پيوستن به جاودانگي 48 سال داشت . جسم بي روح وي را در مقبره طوطي در جوار بقعه حضرت عبدالعظيم در شهر ري به خاک سپردند . آرامگاه ســـردار تا سال 1324 خورشیدی وضع حقيرانه اي داشت . در اين سال پس از ميتينگ طرفداران پرشور ستارخان بر سر قبر وي ، يک آرامگاه موقتي ساخته شد . ولي يک سال بعد اين آرامگاه با خاک يکسان شد . بعدها به همت اميرخيزي و ديگران ، سنگ قبري براي آرامگاه سردار تهيه شد که به قول سلام الله جاويد "اگر چه لايق آن مرحوم نبوده ، ولي از هيچ بهتر است".

اين بود تاريخ زندگاني پرحادثه مردي که مشروطيت ايران را نجات داده است . در يک خانواده کوچک به دنيا آمد ، در يک محيط فاسد تربيت شد ، در يک ساعت بحراني دست به اسلحه برد . چون مدافع مشروطيت بود او از يک حرکت مترقي دفاع کرد و نامش جاويدان شد .

درباره ستارخان خيلي چيزها نوشته و گفته اند . در خارج از آذربايجان او را به درستي نشناخته اند . در خود آذربايجان نيز چون مردم عادي نمي توانستند بر خود هموار کنند که يک نفر اسب فروش بر يک شهر بلکه بر يک ايالت فرمانروا باشد . درباره او براي کوچک کردن او قصه ها ساختند و پرداختند . اما حقيقت قضيه اينکه وي مردي شجاع و نسبت به مشروطيت صميمي بود و چون از آن دفاع کرده ، قهرمان مشروطيت به شمار رفته است و خالي از ضعف و نقص نبوده است . غير از آن هم نمي شد از وي متوقع بود و جوانمردي هائي هم داشته است .

دو برادر و يک برادرزاده او را سالداتهاي روس به دار زده اند ، يعني در راه مشروطيت قرباني داده است ؛ بنابراين سزاوار احترام است .

فعلاً مجسمه ستارخان در موزه آذربايجان به معرض نمايش بازديد کنندگان گذاشته شده است . و نيز تنديس نيم تنه آن قهرمان آزادي در ورودي نمايشگاه بين المللي تبريز گذاشته شده است .

پایگاه ایران تمدن